Ka data që nuk janë thjesht ditë kalendarike. Janë kufij mes dy botëve. Për Kosovën, 12 qershori mbetet pikërisht ajo vijë dramatike që ndau errësirën nga shpresa, frikën nga kthimi, mbijetesën nga ideja e lirisë. Ishte dita kur kolonat ushtarake të NATO-s hynë në qytetet dhe fshatrat e Kosovës, ndërsa pas tyre ecte një popull i tërë i rraskapitur nga lufta, spastrimet etnike, bombardimet dhe eksodi masiv.
Pamjet e asaj vere vazhdojnë të jetojnë ende në kujtesën kolektive: tanket britanike që lëviznin ngadalë në rrugët e shkatërruara, helikopterët amerikanë që mbushnin qiellin me zhurmën e një sigurie të shumëpritur dhe njerëzit që qanin buzë rrugëve, jo nga frika, por nga ndjesia e pabesueshme se makthi po merrte fund.
Megjithatë, historia e çlirimit të Kosovës nuk është vetëm histori feste. Është edhe histori humbjesh, varresh masive, familjesh të copëtuara dhe emrash që ende mungojnë në tryezat e shtëpive shqiptare. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye, çdo përvjetor i çlirimit mbart një emocion të dyfishtë: krenarinë për mbijetesën dhe dhimbjen që ende nuk është mbyllur.
🕊️ Dita kur Kosova doli nga errësira
Në qershorin e vitit 1999, pas 78 ditësh bombardimesh të NATO-s mbi objektivat ushtarake serbe, regjimi i Beogradit u detyrua të tërhiqej nga Kosova. Lufta që kishte përfshirë vendin prej muajsh, duke lënë pas mijëra të vrarë dhe qindra mijëra të dëbuar, po hynte në fazën e saj më dramatike dhe njëkohësisht më vendimtare.
Marrëveshja Teknike e Kumanovës hapi rrugën për largimin e forcave serbe nga territori i Kosovës, ndërsa Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së krijoi bazën për administrimin ndërkombëtar të vendit dhe hyrjen e trupave paqeruajtëse.
Për shumë kosovarë, ato ditë kishin një ndjesi pothuajse surreale. Pas muajsh bombardimesh, masakrash dhe ikjesh masive drejt Shqipërisë e Maqedonisë së Veriut, papritur në horizont po shfaqeshin ushtarë të huaj që simbolizonin fundin e një epoke terrori. Dhe ndërsa Serbia tërhiqej, Kosova filloi të marrë frymë ndryshe.
🚁 NATO dhe operacioni që ndryshoi Ballkanin
Ndërhyrja e NATO-s në Kosovë mbetet një nga momentet më të rëndësishme ushtarake dhe politike në historinë moderne të Ballkanit. Pas viteve të gjata të diplomacisë së dështuar në ish-Jugosllavi dhe pas refuzimit të marrëveshjeve të Rambujesë nga pala serbe, aleanca perëndimore vendosi të ndërhyjë ushtarakisht.
Operacioni ajror, që zgjati gati tre muaj, solli kapitullimin e aparatit ushtarak serb në Kosovë dhe vendosjen e një prej misioneve më të mëdha paqeruajtëse të NATO-s.
Në terren hynë rreth 50 mijë trupa ndërkombëtare nga dhjetëra shtete të botës. Ushtarët norvegjezë ishin ndër të parët që prekën tokën kosovare, ndërsa më pas vendi u mbush me një prani masive ndërkombëtare që synonte të garantonte sigurinë dhe stabilitetin.
Për një popull që kishte jetuar mes frikës dhe pasigurisë, prania e KFOR-it nuk ishte thjesht ushtarake. Ishte psikologjike. Ishte ndjesia se dikush më në fund po e shihte Kosovën.
🧳 Eksodi, kthimi dhe drama e dy popujve
Lufta e Kosovës nuk prodhoi vetëm fitues dhe humbës politikë. Ajo krijoi drama njerëzore që vazhdojnë të rëndojnë edhe sot mbi kujtesën e rajonit.
Mbi 800 mijë shqiptarë të Kosovës u detyruan të largoheshin nga shtëpitë e tyre gjatë konfliktit, duke përfunduar në kampe refugjatësh apo në rrugë të pasigurta drejt kufijve. Kur trupat ndërkombëtare hynë në Kosovë, nisi një nga kthimet më të mëdha të refugjatëve në Europën e pasluftës. Njerëzit u kthyen në qytete të djegura, në shtëpi të rrënuara dhe në lagje ku mungonin familjarët. Megjithatë, kthimi mbante brenda një forcë të jashtëzakonshme: idenë se jeta mund të rindërtohej.
⚖️ Krimet e luftës dhe drejtësia ende e papërfunduar
Bilanci i luftës së viteve 1998-1999 mbetet tronditës. Mbi 13 mijë njerëz humbën jetën, ndërsa mijëra të tjerë u zhdukën gjatë operacioneve ushtarake dhe spastrimet etnike.
Në vitet që pasuan luftën, zbulimi i varrezave masive në territorin e Serbisë tronditi opinionin ndërkombëtar dhe konfirmoi përmasat e përpjekjeve për fshehjen e krimeve.
Tribunali i Hagës ngriti akuza ndaj figurave të larta politike dhe ushtarake serbe për krime kundër njerëzimit. Mes tyre ishte edhe Sllobodan Millosheviçi, simboli politik i një epoke gjaku në Ballkan.
Por pavarësisht proceseve gjyqësore, shumë familje në Kosovë vazhdojnë të jetojnë pa përgjigje. Drejtësia për ta mbetet e paplotë, sepse mungon gjëja më e rëndësishme: e vërteta për fatin e të dashurve të tyre.
🕯️ Plaga që ende nuk është mbyllur
Edhe sot, 27 vjet pas hyrjes së NATO-s në Kosovë, mbi 1 mijë e 600 persona vazhdojnë të figurojnë të zhdukur. Janë emra që nuk kanë varr, histori që nuk kanë fund dhe familje që jetojnë mes shpresës dhe dëshpërimit.
Në çdo përvjetor të çlirimit, përveç flamujve dhe ceremonive shtetërore, rikthehen edhe fotografitë e të pagjeturve. Janë fytyrat që kujtojnë se lufta nuk mbaron ditën kur heshtin armët.
Sot KFOR-i vazhdon të jetë prezent në Kosovë me mijëra trupa nga vende të ndryshme të botës, ndonëse në numër shumë më të reduktuar se në vitin 1999. Prania e tyre është simbol i faktit se paqja në Ballkan mbetet ende një proces që kërkon kujdes, kujtesë dhe vigjilencë.
Sepse çlirimi i Kosovës nuk ishte fundi i historisë. Ishte fillimi i një rruge të gjatë, të mbushur me plagë, sakrifica dhe përpjekje për të ndërtuar një shtet mbi kujtesën e dhimbjes.
Dhe ndoshta mesazhi më i fortë i kësaj date mbetet pikërisht ky: liria mund të fitohet në luftë, por paqja e vërtetë ndërtohet vetëm kur drejtësia arrin të trokasë në çdo derë që ende pret përgjigje.
